Denken over de kardinale deugden

Het was een mooie Denkstof-bijeenkomst zondagmiddag 31 maart jongstleden. Plaats van handeling de sfeervolle tuinzaal van kunsthuis Dat Bolwerck aan de Zaadmarkt, hartje Zutphen. Buiten was het zonnig, maar fris èn vanwege de maandelijkse koopzondag volop winkelend publiek. Binnen waren ruim dertig belangstellenden samengekomen voor de inleiding van filosoof Paul van Tongeren over deugdenethiek, georganiseerd door Denkstof-initiator Joris van Ooijen.

Kort iets over de inhoud. Paul van Tongeren (emeritus hoogleraar Wijsgerige ethiek aan de Radboud Universiteit in Nijmegen) gaf een heldere uitleg over oorsprong, doel en hanteren van de vier ‘kardinale’ deugden: prudentia (wijsheid), justitia (rechtvaardig-heid), fortitudo (moed, dapperheid) en temperantia (maat houden, zelfbeheersing). Het woord kardinaal is afkomstig van het Latijnse ‘cardo’, dat scharnierpin betekent. Het gaat dus om kerndeugden, deugden waar alles om draait en die de achtergrond vormen van alle andere deugden die wij kunnen onderscheiden, zoals geloof, hoop, naastenliefde, dankbaarheid, evenwichtigheid en enthousiasme.

Ter introductie gaf de filosofieprofessor eerst een kort college over ethiek. Daarin staat de vraag centraal: hoe moet ik leven en hoe word ik een gelukkig mens (of beter gezegd een gelukt mens)? Hij liet zien hoe je daar door je denken en handelen bij in de buurt kunt komen. Dat ontwikkelingsperspectief is wezenlijk. Proberen, en blijven proberen jezelf te verbeteren. Van Tongeren: “We vormen ons zelf door alles wat we doen. Met elke handeling trek je een kras in jezelf, een spoor waardoor je later in vergelijkbare situaties gemakkelijker op dezelfde manier kunt handelen. Als je tijdens een saaie lezing even je mail checkt, maak je jezelf uiteindelijk tot iemand die in zulke situaties afleiding zoekt. Maar je kunt er ook voor kiezen dat anders te doen”. Hij gaf meer voorbeelden aan de hand waarvan hij liet zien hoe je je vorming in eigen hand kunt nemen. Eén van zijn adviezen: “ga op zoek naar iemand die als voorbeeld kan dienen. Doe wat diegene zou doen in jouw situatie”.

De kardinale deugden geven richting en samenhang voor iedereen die er naar streeft een beter mens te worden. Dat was ruim twintig eeuwen geleden zo, en nu – anno 2019 – nog steeds. Bij elke deugd gaat het om het juiste midden, het midden tussen twee extremen. Van Tongeren: “Als je je bijvoorbeeld afvraagt hoe je in een concrete situatie vriendelijk kunt zijn, dan zegt de deugdenethiek dat een vriendelijk persoon het midden houdt tussen een allemansvriend en iemand die argwanend of chagrijnig in het leven staat. En bij de moed bijvoorbeeld is het een midden tussen te veel angst (lafheid) en te veel uitdagen (roekeloosheid)”. Dat midden is overigens niet voor iedereen hetzelfde en vergt onderzoek en eigen oordeel. Maar, zegt Van Tongeren: “Een deugd kan geleerd worden door haar in de praktijk te brengen”. Hij benadrukte voorts, dat wij als mensen zelfstandige wezens zijn, individuen met een eigen Zelf, maar tevens onderdeel van een gemeenschap en altijd met andere mensen verbonden. Om die verbintenis met de ander vorm te geven zijn de deugden ontwikkeld!

Tenslotte, de formule van dit Denkstof-gesprek was vertrouwd en effectief. Een boeiend onderwerp, een inspirerende spreker en na de inleiding een pauze, waarin de deelnemers in groepjes de vragen bespraken die bij hen waren opgekomen. Elke groepje koos daaruit één vraag die in het tweede gedeelte van de bijeenkomst aan de spreker werd voorgelegd. Dat gaf ruimte en rust in het gesprek. Tijdens de geanimeerde borrel na afloop konden spreker en deelnemers nog enige tijd met elkaar napraten. Ik zie uit naar de volgende Denkstof.Fred Volmer